از ليلي و مجنون

30 09 2007

Esbâb-ı sühan neşât u nâzest

Zîn her dû sühan bahâne-sâzest

 

Meydân-ı sühan ferâh bâyed

Tâ tab`der û hüner nümâyed

 

Dergermî-i rîk ü sahtî-i kûh

Tâ çend sühan reved be-enbûh

 

Söze sebep olan şeyler: neş’e ve nazdır. Her ikisinden de maksad, yapabilmektir. Söz meydanı geniş olmalıdır, İnsan tabiatı orda hüner gösterebilsin diye. Dağın sertliğinden, kumun sıcaklığından halka kadar bir kaç söz gidebilsin diye! (*)

(*) Fuzuli’nin Leyla Ve Mecnun mesnevisinden farsça beyitler. “Bu sebeb-i nazm-ı kitâbdır ve bâis-i irtikâb-ı azâbdır” bölümünde Fuzûli, kitabı yazma sebebini anlatırken, Nizâmî’nin bu beyitlerini aktarmış.





بيت از ملا جامي

26 09 2007

يكي خواه يكي خوان يكي جوي

يكي بين يكي دان يكي كوي

Bir’i iste, Bir’i oku, Bir’i ara

Bir’i gör, Bir’i anla, Bir’i söyle

Molla Câmi





از ملا جامي

26 09 2007

یا رسول الله چه باشد چون سگ اصحاب کهف

دخل جنت شوم در زمرۀ اصحاب تو

او رود در جنت من در جهنم کی رواست

او سگ اصحاب کهف من سگ اصحاب تو

 

 

Yâ Resûlallah! Çi bâşed çün seg-i Ashab-ı Kehf?

Dahil-i cennet şevem der zümre-i ashab-ı tû,

O reved der cennet, men der cehennem key revast?

O seg-i Ashab-ı Kehf, men seg-i ashab-ı tû…

Ya Resûlallah! Ne olur Ashab-ı Kehf’in köpeği gibi ben de senin ashabının arasında Cennette gireyim. O Cennete gitsin ben Cehenneme, reva mıdır? O Ashab-ı Kehf’in köpeği ben senin ashabın köpeğiyim.

Molla Câmi





بي ادب را ادب كردن ادب است

24 09 2007

Bi-edeb ra edeb kerden edeb est

 

Bu Farsça özdeyişe ilk kez Ekşi Sözlük’te rastlamıştım, “Edepsize edepsizlik yapmak edeptendir” şeklinde çevrilip bir başlık olmuştu. Hem başlangıç seviyesinde Farsça biliyor oluşum ve hem de Fars kültüründe böylesine bir anlamda kullanılacak olmasına ihtimal vermeyişim nedeniyle, dilbilgisi ve anlam bakımından bir çözümleme yapma gereği hissetmiştim. Nasıl olur da bir özdeyiş, ifade ettiği anlamın tam zıddı bir anlamda kullanılıyor olabilirdi!

Önce dilbilgisi açısından ele alalım ve kurallara uygun yazıp adım adım çevirelim:

1. Adım: bî-edeb râ edeb kerden, edeb est.
2. Adım: siz-edep -e edep yapmak, edep-tir.
3. Adım: edepsize edep yapmak edeptendir.

Görüldüğü üzere, “edepsizlik yapmak” diye bir ibare yok vecizede. Edep kerden, “edepli davranmak, edepli olmak” demektir. Fiilin içerisinde olumsuzluk belirten herhangi bir ek yok -ki öyle denmek istenseydi na- olumsuzluk eki yardımıyla nekerden denilirdi. Öte yandan, vecizede bir tek olumsuzluk eki var: bî; ve bu da vecizenin başındaki “edepsiz” için kullanılmıştır. Yanlış çeviride gördüğümüz “edepsize edepsizlik” ibaresindeki iki tane -siz ekini tek bir bî ile karşılamak mümkün değildir.

Güzel Türkçemizle söyleyecek olursak, “Edepsizin karşısında edepli kalmak edeptendir” ya da “Edepsize edeple karşılık vermek edeptendir.”

Bu açıklama, vecizenin dilbilgisine ilişkindi. Şimdi içeriğe dair bazı değinilerde bulunayım: Edepli olmak, İslam’da insana her türlü koşulda emredilen bir davranış biçimidir. Kalem suresinin 4. ayeti, “Ve muhakkak sen pek büyük bir ahlak üzeresin” der. İslam peygamberi de “Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim” ve “Beni Rabb’im terbiye etti ve terbiyemi de en güzel yaptı” sözlerini söylemiştir. Mevlana da şu güzel beyitleriyle edeb’in anlamını ve önemini yeterince göstermiştir:

âdem-i zâde eger bî-edeb est, âdem nist
fark der cism-i benî âdem ü hayvan edeb est
çeşm be küşâ-yı bi-bîn cümle kelâmullâh râ
âyet âyet hemegî ma’nî-i kur’ân edeb est

Türkçesiyle: “âdem oğlu eğer ki edepsizdir, âdem değildir; âdem ve hayvan cinslerinin cismindeki fark edeptir; gözünü aç bak cümle kelamullaha; ayet ayet bütün manası kur’an’ın edeptir.”

Edepli kalmanın, edepli olmanın bir erdem olduğunu destekleyen birçok beyit, vecize, hadis, söz vardır. İşte bunlardan bazıları:

edep bir tac imiş nur-i hüda’dan
giy ol tacı emin ol her belâdan

Yukarıdaki beyti Türkçeye çevirmeye gerek duymadım.

eddibu’n-nefse eyyühe’l-ahbabu
turuku’d-dini kulluha adabu

Bu Arapça beyit de Türkçede şu anlama geliyor: “nefsinizi edepli kılın ey dostlar, dinin tüm yolları edeptir.”

Yine bir Arapça özlü söz:

el-fazlu bi’l-edeb, lâ bil asli ve’n-neseb

Yani “erdem edeptedir, soy sopta değil.”

Arapça sözlere devam edelim:

men lem yüeddibhü’l-ebevan
yüeddibhü’l-melevan

Türkçe anlamı: “Ailesinde edeplenmeyenleri zaman ve koşullar edeplendirir.”

Şimdi de Nabi’den bir beyit aktaralım:

hadd-i zâtında kim olmazsa edib
feleğin sillesi eyler te’dib

Görülen o ki, söylemekten çekinmemek gerek: Edepli olmak, edepli kalmak, her durum ve koşulda bir erdemdir. Edepsizliğe edepsizlikle karşılık vermek, erdemli bir insanın yapması istenmeyen bir davranış biçimi olarak reddedilmiştir. Felsefede bu görüşe karşılık gelen görüşler ve anlayışlar var mıdır, bilmiyorum ama en azından İslam’da edebin, kaynağı Kur’an-ı Kerim’de bulunan bir zorunluluk, zorunlu bir davranış biçimi, hal olduğu gerçeği hadisler ve beyitlerle de desteklenmiştir. Dahası, “adabımuaşeret”i de “edebiyat”ı da bu bağlamda anlamak gerekir aslında.(*)

(*) kalemzede





از رساله

24 09 2007

از سوي ديگر فطرت و ابزار معنوي انسان نشان مي دهد كه او براي عبادت آفريده شده است, زيرا از نظر سعي و تلاش و توانمندي و اقتداري كه بر حيات مادي او لازم است به كوچكترين گنجشك نمي رسد كه نسبت به او زندگي خوبتري دارد, اما از جنبه خدا شناسي، نيايش و عبادت و از لحاظ حيات معنوي و اخرويش برترين و برگزيده ترين مخلوق به شمار مي آيد.

ﺒﺩﻴﻊ ﺍﻟﺯﻤﺎﻥ

و به نستعين

 

” الحمد لله رب العالمين و الصلاة و السلام

علي سيدنا محمد و علي آله و صحبه اجمعين “

 

اي برادر!

نصحيتي چند از من تقاضا كردي, پس اينك چند حقيقت را ضمن هشت حكايت كوتاهي تقديمت مي كنم, آن را همراه با نفسم كه شديداً نيازمند نصيحت مي بينمش بشنو, چون تو يك سرباز هستي اين حقايق را با مثالهاي نظامي بتو عرضه مي دارم و من كه روزي با هشت ” گفتار ” كه از هشت آية كريمه الهام گرفته كرده بودم با تفصيل خود را مورد خطاب قرار دادم.

اكنون آنرا با اختصار و با زبان ساده به نفسم يادآور مي شوم, پس كسيكه در خود رغبتي احساس مي كند به ما گوش فرا دهد.

 

گفتار اول

 

” بسم الله الرحمن الرحيم ”

” بسم الله ” ابتداء هر خير و آغاز هر كار بزرگ است, ما نيز با آن شروع مي كنيم.

بدان اي نفس!

 اين كلمه پاك و مبارك آنگونه كه شعار اسلام است، تمام موجودات نيز با زبان حالشان آنرا ورد زبان قرار مي دهند.

اگر مي خواهي بداني چه نيروي هولناك بي پايان و چه بركت گسترده و بي انتهائي  در ” بسم الله ” موجود است, اين حكايت تمثيلي كوتاه را گوش كن:

صحرا نشيني كه در صحرا گشت و گذار مي كند, براي اينكه از شر اشرار نجات يابد و وظايفش را به پايان برساند و حاجاتش را بر آورده كند, لازمست به رئيسي خود را منسوب سازد و تحت حمايتش داخل شود, والا در مقابل دشمنان فراوان و حاجات بي حد, تك و تنها, حيران و پريشان خواهد ماند.

 روزي دو نفر به سياحتي رفتند, يكي متواضع و ديگري مغرور بود شخص متواضع خود را به رئيس منسوب ساخت, اما مرد مغرور از انتساب ابا ورزيد, هر دو در اين دشت به راه افتادند. شخص وابسته به رئيس به هر خيمه يي كه داخل مي شد به بركت آن اسم مورد احترام و قدرداني قرار مي گرفت و اگر با رهزني مواجه مي شد به او مي گفت: ” من به نام فلان رئيس گشت و گذار مي كنم ” در نتيجه رهزن مزاحمش نمي شد. اما شخص مغرور با مصايب و سختيهاي  گوناگون مواجه گرديد, زيرا در طول سفر در ترس و بيم دايم بود و هميشه در حالت گدايي.

پس اي نفس مغرورم بدان!

تو همان گردشگر بيابان هستي و اين دنياي پهناور همان صحراست و همانطوري كه دشمنان و حاجاتت بي انتهاست ” فقر و عجزت ” هم بي حد است. وقتي چنين است, نام مالك حقيقي و حاكم ابدي اين صحرا را بگير, تا از ذلت گدايي در مقابل كاينات و از ترس و لرز در مقابل حوادث نجات يابي.

بله! اين كلمه طيبه ” بسم الله ” گنج بزرگ فنا ناپذير و ابدي است, زيرا توسـط آن فقرت بـه يك رحمت مطلـق و گستـرده تر از كاينـات ارتباط مي يـابد و عجزت بـه يك قدرت بـزرگ مطلق تعلق مـي گيرد كه تمام  هستي را از ذرات تا سيارات در دست دارد, به نحوي كه عجز و فقر دو شفاعت كننده پذيرفته شده درگاه قدير و رحيم ذوالجلال قرار مي گيرد.

بــدون ترديد كسيكــه حركـت و سكــون و صبح و شامش بــا كلمه ” بسم الله ” همراه است، مانند سربازي است كه به اسم دولت كار مي كند و از كسي نمي ترسد, چون او به اسم قانون و به اسم دولت سخن مي گويد و كار هايش را انجام مي دهد و در مقابل هر چيز ايستاده گي مي كند.

در آغــاز گفتيم: تمام موجودات بـا زبان حالشـان اسم ” الله ” را ذكر مي كنند, يعني ” بسم الله ” مي گويند، آيا واقعاً چنين است؟

بله! اگر شخصي را ببيني كه مردم را به ميداني مي برد و بر انجام اعمال مختلفي واميدارد, يقين خواهي كرد كه اين شخص با استفاده از نام و قدرت خود به چنين اعمال دست نمي زند. او سربازي است وابسته به دولت و تحت حمايه حاكم.

پس موجودات نيز با اسم ” الله ” انجام وظيفه مي كنند و بذر هاي بسيار كوچك با اسم ” الله ” درختان بزرگ و بارهاي سنگيني را بر دوش ميكشند يعني هر درخت ” بسم الله ” مي گويد و دستانش را از ميوه هاي ذخاير رحمت الهي پر كرده به ما تقديم مي دارند.

 و هر باغي ” بسم الله ” مي گويد و شكل آشپزخانه قدرت الهي را به خود مي گيرد كه انواع خوردني هاي خوشمزه در آن پخته مي شود و هر حيواني از حيوانات پر سود و بركت مثل شتر, گوسفند و گاو ” بسم الله ” مي گويند و چشمة خروشان شير گوارا مي شود و به اسم رزاق، لطيف ترين و نظيف ترين غذا را به ما تقديم مي كند و ريشه هاي هر گياه و خــاشاك ” بسم الله ” مي گويد و به اسم ” الله ” صخره هاي سخت را با برگهاي ابريشمين نازكش مي شگافد و سوراخ مي كنــد و به اسم ” الله ” و به اسم ” رحمن ” هر كار دشوار و هر چيز سخت در مقابلش آسان مي شود.

بله, پهن شدن و ميوه دادن شاخه ها در هوا و پراگنده شدن ريشه ها در زير صخره هاي بزرگ و غذا دادن آن در زير زمين و نيز ماه ها  نازك و سبز ماندن برگها در برابر حرارت شديد مشت محكمي بر دهان طبيعت پرستان مي زند. انگشتانش را بر چشم كور آنان داخل مي كند و مي گويد: صلابت و حرارتي كه شما بر آن مي نازيد نيز تحت فرماني حركت مي كنند كه ريشه هاي نرم ابريشمين, همچون عصاي موسي عليه السلام، فرمان [فقلنا اضرب بعصاك الحجر]1 را اطاعت نموده, سنگها را دو نيم مي سازد و برگهاي سبز و نازك همچون اعضاي ابراهيم عليه السلام در برابر آتش سوزان، آيه [يا نار كوني برداً و سلاماً]2 مي خوانند.

وقتي هر چيز معناً ” بسم الله ” مي گويد و بنام الله نعمتها را مي آورد و به ما مي سپارد, پس ما هم بايد بسم الله بگوييم, بنام الله بدهيم, بنام الله بگيريم. اگر چنين است، از انسانهاي غافلي كه بنام الله نمي دهند، نبايد چيزي بگيريم.

سوال: ما بر انسانهاييكه خدمتي در حق ما انجام مي دهند بدل و پاداش مي دهيم, آيا  مالك حقيقي اين نعمتها چه چيزي از ما مي طلبد؟

جواب: آن منعم حقيقي سه چيز را بعنوان بهاي نعمتهاي با ارزش از ما مي خواهد، كه آن سه عبارت اند از: ذكر, شكر و فكر.

لذا ” بسم الله ” در آغاز، ذكر است و ” الحمد الله ” در پايان، شكر است و بين اين دو فكر است. يعني تامل در اين نعمتهاي بديع و درك اين مطلب كه اين نعمتها معجزة قدرت ذات احد صمد و هديه رحمت اوست. اين تأمل همان فكر است.

با بوسيدن پاي انسان بيچاره كه هديه با ارزش پادشاه را بتو آورده است, صاحب هديه را نشناختن, چه اندازه حماقت است، درست به همين صورت بر اسباب مادي نعمت, دل بسته و منعم حقيقي را فراموش كردن به مراتب زشت تر از آن حماقت است.

پس اي نفس! اگر نمي خواهي مثل اين احمق ابله شوي!

بنام الله بده.

بنام الله بگير.

بنام الله شروع كن.

بنام الله كار كن.


 



1  گفتيم ما بكوب پا عصايت سنگ را

2 اي آتش سرد و سلامت شو





بشنو اين نى

23 09 2007

Türkçe-Farsça

MESNEVÎ’NİN İLK 18 BEYTİ 

 

بشنو اين نى چون حكايت مى‏كند

از جدايى‏ها شكايت مى‏كند

 

Bişnev in ney çün hikâyet mîküned

Ez cüdâyîhâ şikâyet mîküned

 

Dinle, bu ney neler hikâyet eder,

ayrılıklardan nasıl şikâyet eder.

 

كز نيستان تا مرا ببريده‏اند

در نفيرم مرد و زن ناليده‏اند

 

Kez neyistân tâ merâ bübrîdeend

Ez nefîrem merd ü  zen nâlîdeend

 

Beni kamışlıktan kestiklerinden beri feryâdımdan

erkek ve kadın müteessir olmakta ve inlemektedir.

 

سينه خواهم شرحه شرحه از فراق

 تا بگويم شرح درد اشتياق‏

 

Sîne hâhem şerha şerha ez firâk

Tâ bigûyem şerh-i derd-i iştiyâk

 

İştiyâk derdini şerhedebilmem için,

ayrılık acılarıyle şerha şerhâ olmuş bir kalb isterim.

 

هر كسى كاو دور ماند از اصل خويش

باز جويد روزگار وصل خويش

Herkesî kû dûr mand ez asl-ı hiş

Bâz cûyed rûzgâr-ı vasl-ı hîş

 

Aslından vatanından uzaklaşmış olan kimse,

orada geçirmiş olduğu zamanı tekrar arar.

 

من به هر جمعيتى نالان شدم

جفت بد حالان و خوش حالان شدم

Men beher cem’iyyetî nâlân şüdem

Cüft-i bedhâlân ü hoşhâlân şüdem

 

Ben her cemiyette, her mecliste inledim durdum. Bedhâl (kötü huylu)

 olanlarla da, hoşhâl (iyi huylu) olanlarla da düşüp kalktım.

 

هر كسى از ظن خود شد يار من

از درون من نجست اسرار من

Herkesî ez zann-i hod şüd yâr-i men

Vez derûn-i men necüst esrâr-i men

 

 Herkes kendi anlayışına göre benim yârim oldu.

İçimdeki esrârı araştırmadı.

 

سر من از ناله‏ى من دور نيست

 ليك چشم و گوش را آن نور نيست

Sırr-ı men ez nâle-i men dûr nist

Lîk çeşm-i gûşrâ an nûr nîst

 

Benim sırrım feryâdımdan uzak değildir. Lâkin her gözde onu

görecek nûr, her kulakda onu işitecek kudret yoktur.

 

تن ز جان و جان ز تن مستور نيست

ليك كس را ديد جان دستور نيست

Ten zi cân ü cân zi ten mestûr nîst

Lîk kes râ dîd-i cân destûr nîst

 

Beden ruhdan, ruh bedenden gizli değildir.

Lâkin herkesin rûhu görmesine ruhsat yoktur.

 

آتش است اين بانگ ناى و نيست باد

هر كه اين آتش ندارد نيست باد

 

Âteşest în bang-i nây ü nîst bâd

Her ki în âteş nedâred nîst bâd

 

Şu neyin sesi âteşdir; havâ değildir.

Her kimde bu âteş yoksa, o kimse yok olsun.

 

آتش عشق است كاندر نى فتاد

 جوشش عشق است كاندر مى‏فتاد

 

Âteş-i ıskest ke’nder ney fütâd

Cûşiş-i ışkest ke’nder mey fütâd

 

Neydeki âteş ile meydeki kabarış,

hep aşk eseridir.

 

نى حريف هر كه از يارى بريد

پرده‏هايش پرده‏هاى ما دريد

 

Ney harîf-i herki ez yârî bürîd

Perdehâyeş perdehây-i mâ dirîd

 

Ney, yârinden ayrılmış olanın arkadaşıdır. Onun makam perdeleri,

bizim nûrânî ve zulmânî perdelerimizi -yânî, vuslata mânî olan perdelerimizi- yırtmıştır.

 

همچو نى زهرى و ترياقى كه ديد

همچو نى دمساز و مشتاقى كه ديد

 

Hem çü ney zehrî vü tiryâkî ki dîd

Hem çü ney dem sâz ü müştâkî ki dîd

 

Ney gibi hem zehir, hem panzehir;

hem demsâz, hem müştâk bir şeyi kim görmüştür

 

نى حديث راه پر خون مى‏كند

 قصه‏هاى عشق مجنون مى‏كند

 

Ney hadîs-i râh-i pür mîküned

Kıssahây-i ışk-ı mecnûn mîküned

 

Ney, kanlı bir yoldan bahseder,

Mecnûnâne aşkları hikâye eder.

 

محرم اين هوش جز بى‏هوش نيست

مر زبان را مشترى جز گوش نيست‏

 

Mahrem-î în hûş cüz bîhûş nist

Mer zebânrâ müşterî cüz gûş nîst

 

Dile kulakdan başka müşteri olmadığı gibi, mâneviyâtı idrâk 

etmeye de bîhûş olandan başka mahrem yoktur

 

در غم ما روزها بى‏گاه شد

روزها با سوزها همراه شد

 

Der gam-î mâ rûzhâ bîgâh şüd

Rûzhâ bâ sûzhâ hemrâh şüd

 

Gamlı geçen günlerimiz uzadı ve sona ermesi gecikti. O günler, mahrûmiyyetten ve

Ayrılıktan hâssıl olan ateşlerle arkadaş oldu –yânî, ateşlerle, yanmalarla geçti – .

 

روزها گر رفت گو رو باك نيست

تو بمان اى آن كه چون تو پاك نيست

 

Rûzhâ ger reft gû rev bâk nîst

Tû bimân ey ânki çün tû pâk nist

 

Günler geçip gittiyse varsın geçsin.

Ey pâk ve mübârek olan insân-ı kâmil; hemen sen vâr ol!..

 

هر كه جز ماهى ز آبش سير شد

هر كه بى‏روزى است روزش دير شد

 

Herki cüz mâhî zi âbeş sîr şüd

Herki bîrûzîst rûzeş dîr şüd

 

Balıktan başkası onun suyuna kandı.

Nasibsiz olanın da rızkı gecikti.

 

درنيابد حال پخته هيچ خام

 پس سخن كوتاه بايد و السلام

Der neyâbed hâl-i puhte hîç hâm

Pes sühan kûtâh bâyed vesselâm

 

Ham ervâh olanlar, pişkin ve yetişkin zevâtın hâlinden anlamazlar. 

O halde sözü kısa kesmek gerektir vesselâm. 

 





بيت فارسي ساطان سليم

23 09 2007

Yavuz Sultan Selim’in Frasça Beyiti

نه زنده ام از هجر تو اي شوح نه مرده

فرياد از اين نو وجود عدم آلود

Ne zinde em ez hicr-i tu ey şûh ne mürde

Feryâd ez în nev vücûdî-i adem âlûd

Hasretinden ne diriyim ey şuh ne ölü

Bu yokluk dolu yeni varoluştan feryat!





سلطانها صاحب ديوان فارسي

23 09 2007

FARSÇA DİVAN SAHİBİ OSMANLI SULTANLARI

VE DİVÂNLA­RININ NÜSHALARI

Şadi Aydın*

  

Özet: İyi bir medrese tahsili gören Osmanlı sultanları, ilim dili olan Arapça’nın yanında, edebiyat dili olan Farsça’yı da mükemmel bir şekilde öğrenmekteydiler. Bununla beraber şiir kabiliyeti olan Osmanlı Sultanları öğrendikleri Farsça  ile divanlar meydana getirecek kadar bu dili kullanmakta başarılı olmuşlardır. Farsça divan sahibi olan Osmanlı Sultanları şunlardır; Cem Sultan, Yavuz Sultan Selim, Şehzade Bayezid, Sultan III. Murad ve Kanuni Sultan Süleyman.

GİRİŞ

Selçukluların ve onlara bağlı emirliklerin Anadolu’da istikrar bulmasın­dan sonra Fars dili yavaş yavaş bu toprakların resmi dili haline gelmeye baş­ladı. Önemli kentlerde konuşma dili Farsça idi. Beyliklerde yazışmalar Farsça yapılıyordu, kitaplar Arapça ve daha ziyade Farsça yazılıyor, Farsça şiir söyleniyor, medreselerde dersler Farsça veriliyordu1.

Anadolu Selçukluları’nda XII. yüzyılın ikinci yarısından sonra İzzeddin Kılıçarslan zamanından bu yana edebiyat dili olarak Arapça, şiirde de Farsça, hükümdar ve devlet erkenının saraylarında rakipsiz bir hakimiyet elde et­mişti. Sultan ve emirlerin himayesinde bir çok İran şairinin yanı sıra değişik ülkelerden ilim ve fikir adamlarının bir araya geldikleri saraylar ve medrese­ler Fars dili ile büyük bir edebî ve ilmî faaliyete sahne olmaktaydı. Bunun ta­biî sonucu olarak da Farsça bir çok edebî ve ilmî eser ortaya konmaktaydı. Selçuklu hükümdarları daha çok Fars diline ve Fars edebiyatına değer veri­yorlardı, çünkü kendileri bu dile vakıftılar.

Bu dönemde Fars Edebiyatı’ndan bir çok tercümeler yapılmış ve bu ter­cümeler daha sonra bu eserlerin tanınmalarını sağlayarak bu türlerde benzer eserler hem Türk diliyle hem de Fars dili ile ortaya konmuştur.

Fars dili, şiiri ve İran kültürünün revacının Anadolu’da ve diğer Osmanlı topraklarında devam etmesinde Mevlâna’nın düşüncesinin ve eserlerinin et­kisi çok büyüktür. Mevlâna’nın şiiri, Mevlevî Tarikatı, Mevlevî Tekkeleri Fars dilinin bu topraklarda yaşamasına ve Anadolu dışındaki yörelerde de yayılmasına vesile oldu. Çünkü Mevlâna’nın mesnevisi ve gazelleri Farsça söylenmişti ve Fars dili Mevlevî dervişlerinin kutsal dili haline gelmişti. XIII. yüzyıllarda Fars dili şairlere, vezirlere, münşilere ve hükümet adamlarına özgü bir dildi ama Mevlevî tekkeleri vasıtasıyla halk tabakaları arasına girdi. Sultan saraylarında şehnâmehanlar bulunduğu gibi derviş meclislerinde de Mevlâna’nın şiirlerini okuyan mesnevîhanlar bulunmaktaydı.

Anadolu Selçuklu saltanatı sona ererken İran’da da Olcayto’dan sonra İl­hanlı hükümeti zayıflamaya yüz tuttu ve bu hanedan’ın Anadolu’daki nüfuzu ve idari gücü yavaş yavaş ortadan kalktı. Öte yandan, göçebe Türkmen nü­fusu Anadolu’da hızla çoğalmaktaydı. Tatar hücumu sırasında bunların bir kısmı yurtlarından sürülmüş ve Anadolu’ya gelmişlerdi. Moğollarla birlikte bu topraklara yeni gruplar  da gitmişti. Selçuklular’ın çöküşüyle birlikte bu boylar Anadolu’nun dört bir yanında yerel hükümetler kurdular. Bunların arasından Kayı Boyu, Selçuklular döneminde Bizans’a karşı uç beyliği yapı­yordu. Sonraları 1326’da Bursa’nın Osman Bey’in oğlu Orhan Bey tarafın­dan fethedilmesiyle Osmanlı Devleti’nin kuruluş hazırlıkları tamamlanmış oldu2.

Selçuklulardan sonra Osmanlılar’ın zuhuruna kadar ki fetret döneminde nerede tahsilli bir bey ve hakim varsa, Fars dili orada ilgi görüyordu. Bu cümleden olarak 1381-1398 yılları arasında yaklaşık 18 yıl süreyle Sivas ve yöresinin hakimi olan Kadı Burhaneddin, Fars  dilini himaye ediyordu.

1453 yılında İstanbul’un Fatih Sultan Mehmed tarafından fethiyle Os­manlı İmparatorluğu’nun altın çağı başlamış oldu. İmparatorluğun başkenti Edirne’den İstanbul’a nakledilerek bu şehir gitgide çağın en büyük kültür merkezi haline geldi.

Fatih’in sarayı İran’lı şair ve yazarların toplandığı bir yerdi. Bu dönemde İran’dan İstanbul’a  giden orta dereceli bir çok şair görüyoruz. İran’dan Ana­dolu’ya giden herkesten şairlik beklendiği ve bu konuda mahareti olmayan ve İran’da şairlik iddiasında bulunamayacak kişilerin şiir söyledikleri anlaşıl­maktadır. Öte yandan, şair olmak ile İran’lı olmak birbiriyle öylesine özdeş­leşmiştir ki, Anadolu’lu bazı şairler kendilerini  İran’lı gösteriyorlardı.

Fatih’ten sonra tahta geçen II. Bayezid, o devirdeki İran’ın en meşhur şairi Câmî ile yazışıyor ve ona değerli hediyeler gönderiyordu. Câmî, ‘Silsiletü’z-Zeheb’ adlı mesnevisinin üçüncü defterini Bayezid’e ithaf etmiş ve sonunda Sultan’ın gönderdiği ikibin altın floriye teşekkür etmiştir. Câmî’nin Fatih ve II. Bayezid ile ilişkileri onun Osmanlı topraklarında meş­hur olmasına neden oldu. Öyle ki, hiç bir İran’lı şair ve yazarın eseri onun eserleri kadar tercüme ve istinsah edilmedi.

Babasını tahttan indirerek yerine geçen Yavuz S. Selim’in güçlü bir şair­lik yönü bulunmaktadır. Yavuz döneminde Şah İsmail’in zulmü nedeniyle bir çok İran’lı şair ve bilgin Anadolu’ya kaçtı. Sünnî şair ve bilginler inançların­dan vazgeçmedikleri takdirde ya öldürülüyorlardı ya da İran’dan kaçıyor­lardı. Bunların bir kısmı Hindistan’a, bir kısmı Maveraünnehir’e, bir kısmı da Anadolu’nun yolunu tuttu. Anadolu’ya gelen ilim ve edeb erbabına gerekli değeri veren Yavuz, Farsça söyleyen şairleri teşvikten geri durmuyordu. Kendisi de Farsça şiir söylüyordu, Farsça divanında 2000 beyit vardır.

Avrupalıların Muhteşem Süleyman dedikleri Kanunî, Yavuz’dan sonra tahta geçmiştir. Edebiyatı seven, şair ve yazarları destekleyen bir kimseydi. Farsça şiir de söyleyen Kanunî şiirlerin de Muhibbî mahlasını kullanmıştır. Türkçe divanından başka yaklaşık 700 beyitlik Farsça divanı vardır.

İyi bir medrese tahsili gören Osmanlı sultanları, ilim dili olan Arapça’nın yanında, edebiyat dili olan Farsça’yı da mükemmel bir şekilde öğrenmektey­diler. Bununla beraber şiir kabiliyeti olan Osmanlı Sultanları öğrendikleri Farsça  ile divanlar meydana getirecek kadar bu dili kullanmakta başarılı ol­muşlardır. Farsça divan sahibi olan Osmanlı Sultanları şunlardır; Cem Sultan, Yavuz Sultan Selim, Şehzade Bayezid, Sultan III. Murad ve Kanuni Sultan Süleyman. Şimdi bu sultanların biyografi ve eserlerine kısaca değinerek onla­rın Farsça divanlarının nüshalarını tavsif edelim.

CEM SULTAN  ( 1459- 1495 )

                

Edirne’de doğmuştur. İlk öğrenimine daha beş yaşındayken sarayda baş­layan Cem, 1469’da  Kastamonu Sancak Beyliğine gönderildi. Fatih’in oğlu ve II. Bayezid’in kardeşidir. Fatih, 1473  yılında, Cem’i Edirne’de bırakarak Otlukbeli savaşına gittiğinde Osmanlı ordusunun yenik düşme söylentilerine kapılan Cem padişah olma hevesine kapılmış, babası savaştan galibiyetle dö­nünce dö­nünce Cem’i kışkırtanları idam ettirmiştir. Bir yıl sonra büyük oğlu Mus­tafa’nın Karaman’da ölmesi üzerine Cem Konya’ya gönderilmiş ve öğreni­mine orada devam etmiştir. Bu sırada II. Bayezid de Amasya’da aynı Cem gibi çok renkli bir hayat sürmektedir. Cem’in çevresine Sadî, Haydar, Sehayî, Lalî, Kandî ve Şahidî gibi şairler toplanmış, bunların bir kısmı Cem’le bir­likte kaçmıştır. Bu yüzdende bunlara Cem Şairleri lakabı verilmiştir. Yanında bulunan Rum ve İtalyan bilim adamlarından da yararlanan Cem tarih ve fel­sefede olan bilgisini artırmıştır. Cem, Batı Edebiyatı’nda da ‘Zizimi’ adıyla çeşitli eserlere konu olmuştur.3

Eserleri: Türkçe Divân4, Cemşid u Hurşid5., Fal-ı Reyhan-ı Sultan Cem6, Farsça Divân: Cem Sultan’ın Farsça Divanı’nın iki nüshası bulun­maktadır. Abdurrahman Naci Tokmak eser üzerine bir doktora tezi hazırla­mıştır. 

Birinci nüsha: Bursa Orhan Haraçcı Kütüphanesi nr. 891.5 – 913/1’de kayıtlı nüshadır. ( 26 x 17,5 ) ( 18 x 10 ) ebadında, 92 varak, 15 satır, talik yazı iledir. Ser levhalı, cedvelli, nefis müzehheb ve müzeyyendir.

 Başı:   Resid müjde-i nevruz şod iyan-i sebze

            Zi- ravzaha-yı cinan mi-dehed nişan sebze

 Sonu:   Me-ra perişani rüsvayi cihan kerd

             An arızi koned-em kevn u an hal-i siyah kerd

İkinci nüsha: Süleymaniye Kütüphanesi Fatih Kitaplığı nr.3794/1’de kayıtlı meşin ciltli, tezhibli, Şemseli, salbekli, zencirekli, köşebentli, miklepli ve talik yazıyla yazılmış bir divandır. Kenarında Türkçe divân mevcuttur. ( 21,5 x 12,7 ) ( 12 x 5 )cm ölçülerindedir.

 Başı:   Resid müjde-i nevrûz şod iyan-i sebze

            Zî- ravzaha-yı cinan mî-dehed nişan sebze

Sonu:   Me-râ perişanî rüsvayî cihan kerd

             Ân arizî koned-em kevn u an hâl-i siyah kerd

SELİMÎ (YAVUZ SULTAN SELİM 1466- 1520 )

Yavuz Sultan Selim, Osmanlı  padişahı Sultan II. Bayezid’in oğludur. Daha babasının sağlığında kardeşleri Korkut ve Ahmed ile taht kavgasına tutuştu. Yeniçerilerin ve kendisini tutan devlet adamlarının desteği ile 1512’de tahttan indirilen II. Bayezid’in yerine padişah oldu. Osmanlı devleti için asıl tehlikenin İran’dan geldiğine inanıyordu. İran’da saltanat süren Şah İsmail Anadolu’da büyük bir Şiî propagandası yapıyordu. Selim, Şah İs­mail’in üzerine yürüyerek onu Çaldıran’da 1514’te yenmiştir. Zaferden sonra Tebriz’e geldi ve oradan birçok sanatkarı İstanbul’a gönderdi. Zamanla Os­manlı Devleti’nin sınırlarını genişletmiştir. Abbasi halifesinden halifeliyi al­mıştır.

Sert mizacı ve cesareti yüzünden kendisine “ Yavuz ” lakabı takılan I. Selim büyük bir padişah idi. Ömrü savaş meydanlarında geçmiştir. İlmi sever ulemaya hürmet ederdi. Farsça’ya tam manasıyla vakıftı. Farsça ve Türkçe şiirleri bulunmaktadır. Farsça şiirlerinin toplandığı divanının nüshaları mev­cuttur.7

Eserleri:

Farsça Divân: Tesbit edilen 16 nüshası bulunmaktadır. Divanda 2 mü­nacat, 1 nat, 333 gazel bulunmaktadır. Yavuz Sultan Selim’in bu divanı Ali Nihat Tarlan tarafından Türkçe’ye çevrilmiştir.8

Birinci nüsha: Süleymaniye Kütüphanesi Fatih Kitaplığı nr. 3830 Mu­kavva cilt, miklaplı, cedvelli, tezhibli, serlevhalı, 13 satır, talik yazı ile ya­zılmıştır. 30 varaktır, müstensihi Abdulvahid isminde birisidir. ( 23,9 x 14,1 ) ( 14,3 x 7,3 ) ölçülerindedir.

  Başı:    Ey tû râ perde-i izzet-i ilm yektayî

               Kes ne-hemta-i tû der milk-et bî-hemtayî

 Sonu:   Ez yarî-yi Selimî her çend ar dârî

             Gayr ez tû tâ kıyamet u râ me-bad yarî

İkinci nüsha: Süleymaniye Kütüphanesi Lala İsmail Kitaplığı nr.449  Mukavva bir cilt içindedir.15 satır, talikyazı ile yazılmış 38 varaktır.(17 x 11, 10x 5 ) ölçülerindedir. İstinsah tarihi ve müstensihi belli değildir.

 Başı:    Ey tû râ perde-i izzet-i ilm yektayî

             Kes ne-hemta-i tû der milk-et bî-hemtayî

 Sonu:   Goftî Selim kist der iklim-i aşikî

              Biçâre-i fakir u hakir-i bela-keşî    

Üçüncü nüsha: Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi Kitaplığı nr. 3422/1

Bu divân, bir divân mecmuasının içerisindedir. Kenarında Şahî divanı yazılıdır. Mukavva bir cilt içinde, Serlevhalı, tezhiplidir. İstinsah tarihi 926 h. Müstensihi malum değildir. 15 satır, talik yazı ve 48 varaktır. 

               Başı:    Ey tû râ perde-i izzet-i ilm yektayî

             Kes ne-hemta-i tû der milk-et bi-hemtayî

 Sonu:    Tufeyl-i men hemi didend rûy-i digeran eknun

               Şodem razî ki çûn cam-i tufeyl-i digeran başem  

Dördüncü nüsha: Süleymaniye Kütüphanesi Reşit Paşa Kitaplığı nr. 762 ‘Divân-ı Hazret-i Sultan Selim’ ünvanıyla, ebrulu mukavva cilt içeri­sinde, 57 varak, 15 satır, talik yazıyladır. Müstensihi belli değildir, fakat 984 hicri senesinin Rebiülevvel ayında Kayseri’de istinsah edilmiştir.

 Başı:       Ey mihr-i alem cân be-nüma cemal-i mâ râ

                Be-rüku zi roh berfiken mülk cihan bey-âra 

 Sonu:      Âb ber ateş tû-râ yarî ki mi-zed eşk bûved

                Ey Selimî ez nazar u râ çe san endâhtî 

Beşinci nüsha: Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Mahmud Efendi Kitap­lığı nr. 3630  Bu nüsha 65 varak, her varak 17 satır, talik yazıyladır. (19×13)(14.5×7.8)cm ebadındadır. 1293 hicri tarihinde Muhammed Fikri el-Hüseyni tarafından istinsah edilmiştir.

 Başı:       Ey mihr-i alem cân be-nüma cemal-i mâ râ

                Be-rüku zi roh berfiken mülk cihan bey-âra 

 Sonu:      Âb ber âteş tû-râ yari ki mi-zed eşk bûved

                Ey Selimî ez nazar u râ çe san endâhtî 

Altıncı nüsha: Süleymaniye Kütüphanesi Halet Efendi İlavesi nr.154 Bu nüsha ‘Divân-ı Selimî ünvanıyla 254 varaktır, her varak 21 satır, talik yazıy­ladır. (21.1×12.4) (15.1×7.4)cm ebadındadır. Meşin cilt içerisinde, ser levha­lar müzehhebtir.

 Başı:      Bismillahirrahmanirrahim

               Hest asa-yı reh-i tab-ı Selim

 Sonu:      Ne-şikufed tab-ı bî-şarab Selim

                 Maye-i intiaş yani mey

Yedinci nüsha: Süleymaniye Kütüphanesi Zühdü Bey Kitaplığı nr.2141 Bu nüsha, meşin bir cilt içerisinde, 252 varak, her varak 17-18 satır, talik ya­zıyladır. (21.7×13) (16×7.5)cm ebadındadır. 1131 hicri tarihinde istinsah edilmiştir. Müstensihi belli değildir.

 Başı:         Bismillahirrahmanirrahim

                  Hest asa-yı reh-i tab-ı Selim

 Sonu:        Ne-şikufed tab-ı bî-şarab Selim

                   Maye-i intiaş yani mey

Sekizinci nüsha: Nuru Osmaniye Kütüphanesi nr. 3827  Bu nüsha 73 varak, 12 satır, nestalik yazıyladır. (13×19.1) (7.2×11) cm ebadında­dır.Şemseli, salbekli, meşin bir cilt içerisindedir.

Başı:       Ey tû-râ  perde-i izzet-i ilm yektayî

                Kes ne hemta-yî tû der mülket bî-hemtayî

 Sonu:      Çûn Selimî saltanat dârem ki di goftî be-lütf

                 Aşık-ı divane-i bî-itibar-ı men tû-yî

Dokuzuncu nüsha: Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Revan Kitap­lığı nr.737 Bu nüsha 42 varak, her varak talik yazıyla, 13 satırdır. (21.5×13.5) cm ebadındadır. Abdulvahid Meşhedi tarafından hicri 10.yüzyılda istinsah edilmiştir.   

   Başı:     Ey tû-râ  perde-i izzet-i ilm yektayî

              Kes ne hemtayî tû der mülket bî-hemtayî

 Sonu:    Çûn Selimî saltanat dârem ki di goftî be-lütf

               Aşık-ı divane-i bî-itibar-ı men tû-yî

Onuncu nüsha: Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Revan Kitaplığı nr.738 Bu nüsha 32 varak, her varak talik yazıyla, 12 satırdır. Serlevhalı müzehheb bir nüshadır. (16×25)cm ebadındadır. Hicri 10. yüzyılda Abdulvahid Meşhedi tarafından istinsah edilmiştir.

 Başı:      Ey tû-râ  perde-i izzet-i ilm yektayî

               Kes ne hemta-yi tû der mülket bî-hemtayî

 Sonu:     Çûn Selimî saltanat dârem ki di goftî be-lütf

               Aşık-ı divane-i bî-itibar-ı men tû-yî

Onbirinci nüsha: Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Revan Kitaplığı nr.507 Bu nüsha 32 varak, her varak talik yazıyla 15 satır yazılmış­tır.Serlevhalı müzehheb, ebrulu, siyah meşin bir cilt içerisindedir.

 Başı:     Ey tû-râ  perde-i izzet-i ilm yektayî

              Kes ne hemta-yi tû der mülket bî-hemtayî

 Sonu:    Çûn Selimî saltanat dârem ki di goftî be-lütf

               Aşık-ı divane-i bî-itibar-ı men tû-yî      

Onikinci nüsha: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Farsça Yazmalar nr.1016= Halis Efendi 8413   Bu nüsha 42 varak, nestalik yazıyla 13 satırdır. (11.8×19.4) (6×12.6) cm ebadındadır. Serlevhalı müzehhebli, şemseli, salbekli meşin bir cilt içerisindedir.  Abdulvahid Meşhedi tarafından ihtimalen 10. hicri yüzyılda istinsah olmuştur.

 Başı:      Ey tû-râ  perde-i izzet-i ilm yektayî

               Kes ne hemta-yî tû der mülket bî-hemtayî

 Sonu:     Çûn Selimî saltanat darem ki di goftî be-lütf

               Aşık-ı divane-i bî-itibar-ı men tû-yî

Onüçüncü nüsha: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Farsça Yazmalar nr.1607 Bu nüsha 48 varak, talik yazıyla 15 satırdır. Cilt mukavva ve şemse­lidir.

 Başı:      Bismillahirrahmanirrahim                Hudaya tû-râ zibed in padişahî

               Ki her padişah râ tû poşt u penahî

 Sonu:     Behr-i tû ey na-mihriban hem çûn Selim-i na-tüvan     

                Mâ râ zi-yarî suht cân tâ hod tû yâr-ı kistî

Ondördüncü nüsha: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Farsça Yazma­lar nr.929 Bu nüsha 54 varak, nesih yazıyla 19 satırdır. Serlevhalı ve müzehhebdir. (13.6×20.5)(7.8×14.1)cm ebadındadır. Müstensihi ve istinsah tarihi belli değildir. Ebrulu ve meşin bir cilt içerisindedir.

 Başı:      Bismillahirrahmanirrahim                Hudaya tû-râ zibed in padişahî

                Ki her padişah râ tû poşt u penahî

Sonu:     Her çend Selimî şode ez cân-ı seg-i kûy-et                                                                                                     

                Sad cân be-feda-yı tû ki şayeste-i anî

Onbeşinci nüsha: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Farsça Yazmalar nr. 1331 Bu nüsha 78 varak, talik yazıyla, 15 satırdır. Birinci varak ve 22-b minyatürlüdür.Ondan öncede Sultan Selim’in tasviri bulunmaktadır. 1222 hicri yılında Seyyid Abdi tarafından istinsah edilmiştir.Şemseli, mukavva bir cilt içerisindedir.

 Başı:    Bismillahirrahmanirrahim

             Hudaya tû-râ zibed in padişahî

             Ki her padişah râ tû poşt u penahî

Sonu:    Kısmet kerdim tâ ber-asayed halk

              Ku zir zemin girift u rûyi zemin

Onaltıncı nüsha: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Farsça Yazmalar nr.1330=Halis Efendi 6438  Bu nüsha 67 varak, her varak nestalik yazıyla 11 satırdır. (11.8×19.5)(6.9×11.3)cm ebadındadır. Büütn varaklar nefis müzehheblidir. Bir çok minyatür ihtiva eden bu nüshanın istinsah tarihi ve müstensihi belli değildir. Çeşitli nakışlara sahip meşin bir cilt içerisindedir.

 Başı:     Ey tû-râ  perde-i izzet-i ilm yektayî

              Kes ne hemta-yî tû der mülket bî-hemtayî

Sonu:    Mürg-i dil nalan me-râ her dem subh

              Çûn zülf-ü tu por gül kafesi mi-bayed

ŞAHÎ ( ŞEHZADE BAYEZİD  1525- 1562 )

Kanuni Sultan Süleyman’ın şehzadelerinden olan Bayezid, kendisinden önce katledilen Şehzade Mustafa’dan sonra bilhassa Anadolu tımar erbabının tahta varis olarak desteklediği bir şehzade idi. Kardeşi Selim ile olan müca­delesinde ne yazık ki babasının karşısında yeralmak zorunda  kaldı. Devlet güçlerinin de desteklediği Selim, Konya’da yapılan savaşta Bayezid’ı boz­guna uğrattı. Bayezid ailesi ile Amasya’ya çekildi. Daha sonra katline fetva alınan şehzade  İran’a kaçmak zorunda kaldı. Padişah ve Selim’in ısrarlı is­teklerine rağmen Şah Tahmasb önceleri Bayezid’ı onlara teslim etmediyse de sonunda Kanuni ile anlaşma yoluna gitti. İran’a giden bir heyete teslim edilen Bayezid ve oğulları orada katledildiler, cenazeleri Sivas’a getirilerek defne­dildi.

Şahî mahlasıyla şiirler yazmış olan Bayezid’in Türkçe divânı ve Farsça divânçesi bulunmaktadır.9

Eserleri: Türkçe divân10, Farsça divânçe; tesbit edilebilen iki nüshası vardır.

Birinci nüsha: Millet Kütüphanesi Ali Emiri Kit.(Farsça) nr.330 Şem­seli, zencirekli koyu kirmizi meşin bir cilt içinde 15 varak; ( 20,5 x 12 ) (14,5 x 8 )cm. ebadinda 13 satir talik yazi iledir. Haşim el-Mekki tarafindan istin­sah edilmiştir. Mürettep 17 gazel, 6 müfred ve 3 kita bulunmaktadir. Şahî’nin bu divançesi üzerine Mustafa Çiçekler bir çalışma hazırlamış ve yayınlamış­tır.11

 Başı:    Eger tac-ı cihandarî müyesser şeved mâ-râ

             Be-tiğ-i kahramanî ber guşayem mülk-ü dünya râ

 Sonu:    Be-dergâh-ı tû üftadem be-zarî

              Tû haşa redd konî mahrum dârî

İkinci nüsha: Millet Kütüphanesi Ali Emiri Kit.(manzum) nr.225  Şem­seli, salbekli, kenarları zencirek ve çerçeveli kahverengi meşin bir cilt içinde,( 21,4 x 14,5)

( 12,5 x 8,1 )cm. ebadında 13 satır talik yazı ile olup, Türkçe divanını müteakip 91a- 97b varakları arasındadır. İstinsah tarihi ve müstensihi belli olmayan bu nüshada 17 gazel, 6 müfred ve 3 kıta bulunmaktadır.

 Başı:    Eger tac-ı cihandarî müyesser şeved mâ-râ

             Be-tiğ-i kahramanî ber guşayem mülk-ü dünya râ

 Sonu:    Be-dergah-ı tû üftadem be-zarî

              Tû haşa redd konî mahrum darî

MURADÎ ( III. MURAD 1546- 1594 )

II. Selim ile hasekisi Nurbanu Sultan’ın oğludur. Akşehir sancakbeyi oldu. Konya ovasında babası ile amcası arasındaki savaş sırasında Konya kalesi muhafazasında bulundu. 1562’de Manisa  sancakbeyi oldu ve padişah oluncaya kadar bu vazifede kaldı. II. Selim’in vefatı üzerine Sokullu Mehmet Paşa tarafından saltanata davet olunarak tahta geçti.

III. Murad dönemi Osmanlı Devleti’ndeki çöküşün başlangıcını hazırla­mıştır. Uzun süren savaşlar ve iktisadi gerileme, makamların rüşvet ile ehil olmayanların eline geçmesi bu çöküşü hızlandırmıştır.

III. Murad musiki, şiir ve sohbetten hoşlanan bir padişahtır. Muradî mahlası ile dinî ve tasavvufî şiirler yazmıştır. Bazı Arapça ve Farsça gazelleri zamanın edibleri tarafindan şerhedilmiştir.12 

           

Eserleri: Türkçe divanı13, Fütühat-ı Ramazan14, Farsça divanı; Sultan III. Murad’ın Farsça gazellerinden oluşan divanında 39 gazel ve 2 mesnevi bu­lunmaktadır. Divanda bulunan bu iki mesnevi Fütühat-ı Ramazan’da da mev­cuttur. Divanın bilinen iki nüshası vardır. Yine eser üzerine Kamil Yaşar Uyar çalışmıştır.15

Birinci nüsha: Ali Emiri Kütüphanesi nr.329. Köşebentli, zencirekli ve şemseli koyu kahverengi meşin bir cilt içindedir. Aharlı, kartal arma filigranlı Avrupa kağıttır. Serlevhada “ Sultan Murad-i Salis Hazretleri’nin Eş’ar-i Şa­haneleri ” yazılıdır. Zahriyesinde Ali Emiri Efendi’nin vakıf mührü vardır. İstinsah tarihi ve müstensihi belli degildir. 12 varak olup ( 21,1 x 13,5 ) ( 14,8 x 8,2 )cm. ebadindadir.

 Başı:     Bad ger mi-vezed ez kûy-i habib-i dil-i mâ

              Ruh bahşende şeved hak bûved müşkil-i mâ

 Sonu:    Ez Muradî in-sohen ba yâd-gir

              Şad-girî şad başî şad gir

İkinci nüsha: Türk İslam Eserleri  Müzesi nr.1901  İçi ve dışı kabartma şemseli, kenarları zencirek ve cetvelli, miklepli meşin bir cilt içindedir. Her sayfa yaldız ve çerçeveli olup, nesih yazıyla yazılmıştır.

Eserin 1b yüzünde müzehheb  serlevha içerisinde “ Miratü’l gaybu’l-hakani min fütühati Sultan Murad bin Sultan Selim Han ” yazılıdır. 993 h. yılında Nuh Halife bin Abdullah tarafından Hane-i Humayun’da istinsah edilmiştir. Eser, Sultan III. Murad’ın  Arapça ve Farsça gazellerle, mesnevi tarzında yazılmış birkaç manzumenin şerhini ihtiva etmektedir. Gazeller  Haşimî, Nevalî, Bakî, Subhî, Hoca Sadettin gibi devrinin meşhur şairleri tara­fından  şerhedilmiştir. ( 26,3 x 17,5 ) ( 15,5 x 8,6 )cm. ebadında olup, 227 va­raktır.

 Başı:     Fekad enşa-el-munşiu bi-neşetin ve inna inşana

              Ve kane hallatun mekani ve ekvanlena kâna

 Sonu:   El-hak bu aralıkta meani-i acibe derc buyurmuşlardır

             Vasfında insan aciz kalur.

MUHİBBÎ (KANUNİ SULTAN SÜLEYMAN  1494-1566 ) 

Osmanlı Devleti’nin onikinci padişahıdır. Yavuz Sultan Selim’in sancak beyliği sırasında 1494 yılında Trabzon’da doğdu. Karahisar , Bolu, Kefe, ve Saruhan’da sancak beyliği yaptı. 1520’de babası Yavuz Selim’in ölümü üze­rine tahta oturdu ve 46 yıl padişahlık yaptı.

 Kendisi aynı zamanda şair olan Kanunî, Muhibbî mahlasıyla şiirler yaz­mıştır. Bu şiirlerde bir sultandan çok herhangi sıradan bir insan gibi görünen Muhibbî, aşk iztırabı, kanaat, tevazu, felekten şikayet gibi, her şairde görülen konuları işlemiştir.

Muhibbî çok şiir yazmış şairlerdendir. Koca bir ülkeyi yönetmek gibi ke­sif bir çalışma içinde Zati’den sonra en çok gazel yazma rekorunu elinde tut­ması hayli şaşırtıcıdır.16

Eserleri: Türkçe divân17, Farsça divan; Farsça divanının tespit edilen dört nüshası bulunmaktadır.

Birinci nüsha: Topkapı Sarayı kütüphanesi Revan nr.738 Vişne çürüğü bir cild içindedir. Serlevhalar tezhipli, sahife kenarları halkari tezyinatlı, yal­dız çerçeve içinde, 6 satırlı, okunaklı çok güzel talik yazı ile olup, kağıdı aharlıdır. Divân Kanuni’nin hayatında, m.1565-1566 tarihinde  Mehmet Şerif tarafından istinsah edilmiştir. 205 varaktır. ( 20 x12,5 ) ölçülerindedir.

5b -37a varaklar arasında Farsça gazel, rübai, kıta ve müfredler bulun­maktadır. 39 – 205 varaklar arasında Türkçe divân bulunmaktadır. Farsça di­vanda 45 gazel, 22 rübai, 39 müfred bulunmaktadır. Eser üzerine  Kasım Gelen bir yüksek lisans tezi hazırlamıştır.18

 Başı:    Dide ez âteş dil garka-i âb est  me râ   

             Kâr-ı in çeşme zi ser-çeşme harab est me râ

 Sonu:   Günahem râ be-bahş  u destem gîr

              Af ferma ki kerde-em taksîr

İkinci nüsha: Ali Emiri nr.323  Şemseli, köşebentli ve zencirekli, vişne rengi meşin bir cilt içindedir. Kağıdı aharlı, 17 satır talikyazı iledir. İstinsah kaydı yoktur. 22 varaktır. ( 19 x 12,4 ) ( 14,2 x 7,8 ) cm. ölçülerine sahiptir. Divanda 95 gazel, 5 rübai, 5 kıta, 34 müfred bulunmaktadır.

 Başı:      Dide ez âteş dil garka-i âb est me râ

               Kâr-ı in çeşme zi ser-i kâr harab est me râ

Sonu:     Rakam-ı mihr u meh ez sine-i eflak reved

               Ne-reved nakş-i cemal-i tû ez ayine-i mâ

Üçüncü nüsha: Üniversite  Kütüphanesi, Türkçe yazmalar nr.5477 Sırtı mukavva bir cilt içindedir. Kağıdı aharlı, 13 satırlık yazı iledir, istinsah kaydı yoktur. 263 varaktır. ( 21,8 x 14 ) ( 16 x 10 )cm. ebadındadır.

Türkçe divanı müteakip, 253b- 262b varakları arasında 38 adet Farsça gazel bulunmaktadır. 253b de, süslü yaldızlı bir çerçeve içerisinde: “Divân-ı farsi-i Sultan Süleyman aleyhi rahme ver- rıdvan” ibaresi vardır.

 Başı:      Dide ez ateş dil garka-i âb est me râ

               Kâr-ı in çeşme zi ser-i kâr harab est me râ

 Sonu:     Merdim ey Muhib cüda  ez ân gül ez çe lik

               Hahed giyah türbet-i mâ dad bûy-i tû

Dördüncü nüsha: Ali Emiri kütüphanesi nr. 322 Sırtı meşin, üzeri ebru kaplı mukavva bir cild içindedir. Kağıdı mavi renkte, incedir. Başlıklar kır­mızı, muhtelif satırlı , rika yazı iledir. İstinsah kaydı yoktur. ( 21 x 15,5 ) ( 18,5 x 11 ) ebadında olup, 17 varaktır. Divanda 92 gazel, 4 rübai, 35 müfred bulunmaktadır.

 Başı:    Dide ez ateş dil garka-i âb est me râ

             Kâr-ı in çeşme zi ser-i kar harab est me râ

 Sonu:   Menem aşk-et gariban çak kerde             Gariban çist dil u can çak kerde  


·          Uluslararası Türkmen-Türk Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Öğretim Görevlisi. 

1 Özkan, Mustafa. Türk Dilinin Gelişme Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi, Filiz Kitabevi, İst., 1995, s.56.

2 Riyahi, Muhammed Emin. Osmanlı Topraklarında Fars Dili ve Edebiyatı (çev. Mehmet Kanar) İnsan Yay. İstanbul,1995 s.113

3 Geniş bilgi için bkz. Ertaylan, İsmail Hikmet. ‘Sultan Cem’, İst.Ün. Ed. Fak. Yay., 1951.

4 Ersoylu, Halil. “Cem Sultan’ın Türkçe Divanı ve Üzerine Dil Araştırmaları.” Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1978.     “Cem Sultan’ın Türkçe Divanı” 3 cilt, İstanbul, Tercüman, 1981.  “Cem Sultan’ın Türkçe Divanı” Ankara, TDK, 1989.

5 İnce, Adnan. “ Cem Sultan, Cemşid u Hurşid: inceleme-metin.” Doktora Tezi, Fırat Ün., 1981.

6 Okur- Meriç, Münevver. “Cem Sultan’ın yeni bulunan Fal-ı Reyhan-ı Cem Sultan Adlı eseri.” Tarih ve Toplum 16, s.,96 (Aralık 1991):24-7

7 Türk Dili ve Edebiyatı Ans., Dergâh Yay., C.VII, s.498-99.

8 Tarlan, Ali Nihat. Yavuz Sultan Selim’in Farsça Divân Tercümesi, İstanbul, 1946.

9 Geniş bilgi için bkz. Kılıç, Filiz. Şehzade Bayezid ‘Şahî’ Hayatı ve Divanı, Kültür Bak., Ankara, 2000.

10 a.g.e.

11 Çiçekler, Mustafa. Şehzade Bayezid ve Farsça Divançesi, Şarkiyat Mec., VIII., İst., Üniversitesi, Edeb., Fak., Şarkiyat Araş., Merk., Çantay Kitabevi, İst.,1998 s.,211-18.

12 Kırkkılıç, Ahmed. Sultan III. Murad (Muradi): hayatı, edebi kişiliği, eserleri ve Divanı’nın tenkitli metni, Doktora tezi, Atatürk Ün., 1985.

13 a.g.e.

14 Uyar, Kamil Yaşar. “Sultan III. Murad’ın Fütühat-ı Ramazan’ı ve Farsça Divanı”, Doktora Tezi, İstanbul Ün., 1995.

15 a.g.e.

16 Büyük Türk Klasikleri, Ötüken-Söğüt Yay., C.III, s.403, İst.1986.

17 Ak, Coşkun. “Muhibbî Divanı: izahlı metin” Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, 1977.   Muhibbî Divanı, Ankara, Kültür Bakanlığı, 1987.

18 Gelen, Kasım, Kanunî Sultan Süleyman’ın Farsça Divanı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, 1998.