بي ادب را ادب كردن ادب است

24 09 2007

Bi-edeb ra edeb kerden edeb est

 

Bu Farsça özdeyişe ilk kez Ekşi Sözlük’te rastlamıştım, “Edepsize edepsizlik yapmak edeptendir” şeklinde çevrilip bir başlık olmuştu. Hem başlangıç seviyesinde Farsça biliyor oluşum ve hem de Fars kültüründe böylesine bir anlamda kullanılacak olmasına ihtimal vermeyişim nedeniyle, dilbilgisi ve anlam bakımından bir çözümleme yapma gereği hissetmiştim. Nasıl olur da bir özdeyiş, ifade ettiği anlamın tam zıddı bir anlamda kullanılıyor olabilirdi!

Önce dilbilgisi açısından ele alalım ve kurallara uygun yazıp adım adım çevirelim:

1. Adım: bî-edeb râ edeb kerden, edeb est.
2. Adım: siz-edep -e edep yapmak, edep-tir.
3. Adım: edepsize edep yapmak edeptendir.

Görüldüğü üzere, “edepsizlik yapmak” diye bir ibare yok vecizede. Edep kerden, “edepli davranmak, edepli olmak” demektir. Fiilin içerisinde olumsuzluk belirten herhangi bir ek yok -ki öyle denmek istenseydi na- olumsuzluk eki yardımıyla nekerden denilirdi. Öte yandan, vecizede bir tek olumsuzluk eki var: bî; ve bu da vecizenin başındaki “edepsiz” için kullanılmıştır. Yanlış çeviride gördüğümüz “edepsize edepsizlik” ibaresindeki iki tane -siz ekini tek bir bî ile karşılamak mümkün değildir.

Güzel Türkçemizle söyleyecek olursak, “Edepsizin karşısında edepli kalmak edeptendir” ya da “Edepsize edeple karşılık vermek edeptendir.”

Bu açıklama, vecizenin dilbilgisine ilişkindi. Şimdi içeriğe dair bazı değinilerde bulunayım: Edepli olmak, İslam’da insana her türlü koşulda emredilen bir davranış biçimidir. Kalem suresinin 4. ayeti, “Ve muhakkak sen pek büyük bir ahlak üzeresin” der. İslam peygamberi de “Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim” ve “Beni Rabb’im terbiye etti ve terbiyemi de en güzel yaptı” sözlerini söylemiştir. Mevlana da şu güzel beyitleriyle edeb’in anlamını ve önemini yeterince göstermiştir:

âdem-i zâde eger bî-edeb est, âdem nist
fark der cism-i benî âdem ü hayvan edeb est
çeşm be küşâ-yı bi-bîn cümle kelâmullâh râ
âyet âyet hemegî ma’nî-i kur’ân edeb est

Türkçesiyle: “âdem oğlu eğer ki edepsizdir, âdem değildir; âdem ve hayvan cinslerinin cismindeki fark edeptir; gözünü aç bak cümle kelamullaha; ayet ayet bütün manası kur’an’ın edeptir.”

Edepli kalmanın, edepli olmanın bir erdem olduğunu destekleyen birçok beyit, vecize, hadis, söz vardır. İşte bunlardan bazıları:

edep bir tac imiş nur-i hüda’dan
giy ol tacı emin ol her belâdan

Yukarıdaki beyti Türkçeye çevirmeye gerek duymadım.

eddibu’n-nefse eyyühe’l-ahbabu
turuku’d-dini kulluha adabu

Bu Arapça beyit de Türkçede şu anlama geliyor: “nefsinizi edepli kılın ey dostlar, dinin tüm yolları edeptir.”

Yine bir Arapça özlü söz:

el-fazlu bi’l-edeb, lâ bil asli ve’n-neseb

Yani “erdem edeptedir, soy sopta değil.”

Arapça sözlere devam edelim:

men lem yüeddibhü’l-ebevan
yüeddibhü’l-melevan

Türkçe anlamı: “Ailesinde edeplenmeyenleri zaman ve koşullar edeplendirir.”

Şimdi de Nabi’den bir beyit aktaralım:

hadd-i zâtında kim olmazsa edib
feleğin sillesi eyler te’dib

Görülen o ki, söylemekten çekinmemek gerek: Edepli olmak, edepli kalmak, her durum ve koşulda bir erdemdir. Edepsizliğe edepsizlikle karşılık vermek, erdemli bir insanın yapması istenmeyen bir davranış biçimi olarak reddedilmiştir. Felsefede bu görüşe karşılık gelen görüşler ve anlayışlar var mıdır, bilmiyorum ama en azından İslam’da edebin, kaynağı Kur’an-ı Kerim’de bulunan bir zorunluluk, zorunlu bir davranış biçimi, hal olduğu gerçeği hadisler ve beyitlerle de desteklenmiştir. Dahası, “adabımuaşeret”i de “edebiyat”ı da bu bağlamda anlamak gerekir aslında.(*)

(*) kalemzede

Reklamlar

İşlemler

Information

One response

31 01 2010
mehmet

hocam hüsn-ü nazar ile tevil etmişsiniz sözü ama naçizane benim anladığım kadarıyla burdaki ادب كردن kelimesi “edepsizlik yapmak” şeklinde çevirilecek kadar olmazsa da edepsizi te’dib edecek ve ona haddini bildirecek tarzda anlayacağı türden karşılık vermek manasında kullanılmış olabilir. muhabbetle…

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s




%d blogcu bunu beğendi: